Yeryüzü şekillerini anlamak ve analiz etmek, coğrafi bilimlerin en temel süreçlerinden biridir. Eskiden topografik haritalar üzerindeki izohips (eş yükselti) çizgileriyle yapılan bu çalışmalar, günümüzde Sayısal Yükseklik Modelleri (DEM - Digital Elevation Model) ile tamamen dijitalleşmiştir. DEM, arazi yüzeyindeki her bir noktanın yükseklik bilgisini barındıran piksel tabanlı (raster) bir veri modelidir.

1. DEM Veri Kaynakları ve Çözünürlük Kavramı

Bir DEM verisinin kalitesi, uzaysal çözünürlüğüne (piksel boyutuna) bağlıdır. Çözünürlük arttıkça arazideki küçük dereler, sırtlar ve yapay yapılar daha net ayırt edilir.

En yaygın ücretsiz küresel DEM verileri şunlardır:

  • SRTM (Shuttle Radar Topography Mission): NASA tarafından 2000 yılında toplanan, 30 metre çözünürlüklü radar verileridir. Küresel çalışmalar için bir endüstridir.
  • ALOS PALSAR: JAXA (Japonya Uzay Araştırma Ajansı) tarafından sunulan, L-bandı radar tabanlı 12.5 metre çözünürlüklü yüksek hassasiyetli yükseklik modelidir.
  • LiDAR (Light Detection and Ranging): Lazer tarama yöntemiyle üretilen, santimetre seviyesinde çözünürlük sunan en gelişmiş modeldir. Genellikle yerel afet çalışmalarında kullanılır.

2. Temel Arazi Analizleri: Eğim, Bakı ve Hillshade

Bir DEM verisinden matematiksel algoritmalar kullanarak arazinin morfolojik yapısını ortaya koyan türev haritalar üretebiliriz:

Eğim (Slope) Analizi: Her pikselin çevresine göre yükseklik değişim hızını (açı veya yüzde cinsinden) hesaplar. Heyelan risk haritalama, tarımsal uygunluk ve yol rotası belirlemede ilk bakılan veridir.

Bakı (Aspect) Analizi: Yamacın baktığı yönü (kuzey, güney, doğu, batı) derece cinsinden gösterir. Güneşlenme süresini, karın erime hızını ve bitki örtüsü dağılımını analiz etmek için kritiktir.

Hillshade (Gölgelendirme): Araziyi belirli bir güneş açısı ve yüksekliğine göre aydınlatarak gölgelendirme yapar. Bu sayede 2D bir harita üzerinde 3D kabartı etkisi yaratılır. Kişisel projelerimde ve GeoVista CBS Platformunda araziyi görsel olarak zenginleştirmek için bu yöntemi sıkça kullanıyorum.

3. Hidrolojik Analizler ve Heyelan Risk Modellemesi

DEM verileri, yağış anında suyun yeryüzünde nasıl akacağını simüle etmek için de kullanılır. Akış Yönü (Flow Direction) ve Akış Birikimi (Flow Accumulation) analizleri sayesinde havza sınırları, akarsu ağları ve taşkın yatakları otomatik olarak belirlenebilir. Bu konuyla ilgili pratik uygulamaları GeoVista ile Taşkın Modellemesi yazımda okuyabilirsiniz.

Eğim, bakı ve akış birikimi haritaları üst üste bindirilerek (Weighted Overlay) heyelan risk haritaları üretilir. Dik yamaçlar (yüksek eğim) ve güneye bakan (daha çok çözülen) yamaçlar heyelan riski yüksek alanlar olarak sınıflandırılır. Bu CBS analizlerinin Python kodlarıyla nasıl yapıldığını öğrenmek isterseniz GeoPandas ile Mekânsal Veri Analizi rehberimi inceleyebilirsiniz.

Mekânsal analiz, uzaktan algılama veya CBS alanındaki sorularınız için bana İletişim sayfamız üzerinden dilediğiniz zaman ulaşabilirsiniz.